Najamna kuća Lajoša Fazekaša – Maksima Gorkog 13

 

Parcela koja se pružala između današnjih ulica Age Mamužića, Maksima Gorkog i Braće Radića bila je 1838. godine u vlasništvu Grge Pertića Zelića.

Na njoj su već tada postojale dve građevine – jedna orijentisana prema današnjoj Ulici Braće Radića, a druga prema Ulici Age Mamužića. Tokom života, Zelić je podelio svoju imovinu: kuću iz 1847. dobio je Šime Zelić, dok je 1848. vlasništvo druge prešlo na Antuna Zelića.

 

Do kraja 19. veka, vlasnici kuće na uglu Damjanićeve i Bajza ulice postali su Ištvan Šturc i njegova supruga Tereza, rođena Galfi. Na toj lokaciji je 1899. godine izgrađena dvospratna najamna kuća Lajoša Fazekaša, značajna prekretnica u razvoju subotičke arhitekture. Iako je bio arhitekta, Fazekaš je projektovanje poverio Titusu Mačkoviću, koji je na fasadi primenio inovativni stil – spoj bečke geometrijske secesije i neobaroknih elemenata. Takođe, Mačković je u projektovanju prvi put u Subotici koristio međuspratnu konstrukciju od armiranog betona, što je verovatno bilo u skladu sa Fazekaševim zahtevima kao investitora i ranijeg projektanta betonskog bazena u parnom kupatilu Dežea Joa.

Mačković je nastojao da funkcionalnim rešenjima odstupi od tadašnjih standarda, ali je ograničen maksimalnim iskorišćenjem prostora, što ga je sprečilo u postizanju većih arhitektonskih inovacija.

Organizacija prostora

U prizemlju zgrade, duž Damjanićeve ulice, nalazilo se pet trgovačkih radnji, dok je prema Bajza ulici bio smešten trosoban stan. Pomoćne prostorije, kuhinja i predsoblje nalazili su se u dvorišnom delu, dok je iza trgovina bio smešten jednosoban stan povezan s jednom od radnji. Toalet je bio van glavnog gabarita zgrade.

Na prvom spratu nalazila su se dva prostrana četvorosobna stana. Sobe, orijentisane prema ulici, imale su jasno određene funkcije: dnevna soba, trpezarija, spavaća soba i salon. Oba stana imala su zasebna kupatila.

Drugi sprat obuhvatao je tri dvosobna i jedan trosoban stan. Sobe su bile okrenute ka ulici, dok su pomoćne prostorije bile pozicionirane prema dvorištu i povezane s visećim terasama. Stanovi na ovom spratu nisu imali kupatila.

Estetika i arhitektonski kontekst

U vremenu snažnih nacionalnih tenzija između 19. i 20. veka, arhitektonski stilovi u Subotici odražavali su etničku pripadnost zajednica. Mađarsko građanstvo preferiralo je mađarsku varijantu secesije, dok su Sloveni birali stilove bečke škole. Najamna kuća Lajoša Fazekaša bila je jedinstvena, jer je njen dekor kombinovao elemente bečke secesije, prilagođene neobaroknoj arhitekturi.

Vremenom je dekorativna plastika sa fasade uklonjena, osim detalja ispod ugaonog erkera, gde se i dalje nalaze inicijali Lajoša Fazekaša. I pored gubitka dekorativnih elemenata, fasada zadržava skladne proporcije, potvrđujući veštinu arhitekte. Stepenišni prostor, koji je sačuvan do danas, i dalje svedoči o nekadašnjoj eleganciji ove zgrade.

Lična kuća Lajoša Fazekaša

Zanimljivo je da sam Fazekaš nije smatrao najamnu kuću idealnim domom za svoju porodicu. Njegov dom bila je prizemna ugaona kuća, koju je projektovao

Autor teksta: Tatiana Shchukina

Informacije su preuzete iz knjige “Gradotvorci 1” autora Viktorije Aladžić, Mirka Grlice i Gordane Prčić-Vujnović.

 

Podržite nas i pridružite se SUživo Viber zajednici klikom na ovaj link