Zahvaljujući Stevanu Mačkoviću iz Istorijskog arhiva Subotice, imamo privilegiju da zavirimo u bogatu prošlost našeg grada kroz autentične priče, dokumente i fotografije. Njegova posvećenost očuvanju lokalne istorije omogućava nam da se bolje upoznamo sa svakodnevnim životom, izazovima i događajima koji su oblikovali Suboticu kakvu danas poznajemo.

Ovog puta imamo priliku da vam predstavimo priču o fabrici Rothman odnosno  fabrici bicikala Partizan iz Subotice.

Fabrika Rothman, osnovana davne 1888. godine od strane Mirka Rotmana, bila je jedna od prvih i najvažnijih industrijskih postrojenja u Subotici. Njena bogata istorija, transformacije i značaj za lokalnu zajednicu ostavljaju neizbrisiv trag u industrijskom razvoju ovog regiona. Kasnije poznata kao Fabrika bicikala Partizan, ovo preduzeće predstavlja primer prilagođavanja i napretka u vremenu punom izazova.

Osnivanje i Rani Period

Mirko Rotman, rođen u Senti 1855. godine, osnovao je fabriku kao livnicu gvožđa i radionicu za proizvodnju opruga i metalnog nameštaja. Ova mala radionica brzo je prerasla u ozbiljno preduzeće zahvaljujući viziji osnivača i potražnji za kvalitetnim metalnim proizvodima. Već 1913. godine, fabrika je postala zvanično registrovano društvo za zajedničku korist, čime je započela novu eru u svom razvoju.

U tom periodu, porodica Rotman proširila je vlasničku strukturu fabrike. Mirko Rotmanov zet, Bela Gajger (kasnije Gabor), postao je značajna ličnost u vođenju fabrike. Bela je bio visoko obrazovan preduzetnik, govorio je osam jezika i završio Višu komercijalnu školu u Beču. Njegova energija i moderni pristupi omogućili su dodatni rast fabrike.

Razvoj i Modernizacija

Do kraja 1920-ih, fabriku je pratila potreba za proširenjem i modernizacijom. Stara lokacija na adresi Cara Lazara 7 više nije zadovoljavala potrebe rastuće proizvodnje, te je 1930. godine fabrika preseljena na novu lokaciju – Daničićev put. Nova lokacija omogućila je izgradnju savremenih pogona koji su unapredili efikasnost i kapacitete.

Rotmanova fabrika bila je poznata po raznovrsnoj proizvodnji: metalni nameštaj (krevete, ormariće, umivaonike, čiviluke), lekarske instrumente, svetleća tela i livenje gvožđa. Zahvaljujući visokom kvalitetu i inovativnim rešenjima, njeni proizvodi su nalazili kupce i u inostranstvu – od Bugarske i Turske, do Egipta i Palestine. Tokom 1930-ih, fabrika je na prestižnim izložbama u Budimpešti, Segedinu i Novom Sadu osvajala nagrade za kvalitet proizvoda.

Nakon Rotmanove smrti, kao vlasnik firme prvo je upisana  njegova udovica Nika Rozental Rotman, a od 1930. godine njeno mesto zauzima Gabor Bela, koji u tom vremenu upotrebljava i novo ime – Vojislav

Prelazak na Proizvodnju Bicikala

Jedan od najvažnijih koraka u istoriji fabrike dogodio se u drugoj polovini 1930-ih, kada je otkupljena licenca za proizvodnju bicikala od poznate mađarske fabrike Čepel. Ovaj strateški potez postavio je temelje za budući uspeh fabrike u industriji bicikala. Delovi su uvoženi iz Nemačke, a proizvodnja je ubrzo stekla značajan zamah.

Drugi Svetski Rat i Nacionalizacija

Tokom Drugog svetskog rata, fabrika je pretrpela velike promene. Pod mađarskom vojnom upravom, postala je komanditno društvo, a proizvodnja je prilagođena potrebama vojske. Izrađivani su oficirski sablje, noževi, bajoneti i bicikli, kao i poljoprivredne mašine.

Nažalost, rat je ostavio tragične posledice na porodicu Rotman-Gabor. Bela Gabor i njegova supruga Jelena deportovani su u logore 1944. godine i tamo su izgubili život. Nakon rata, fabrika je nacionalizovana 1946. godine i preimenovana u Fabriku bicikala Partizan 1949. godine.

Partizan: Simbol Industrijske Subotice

Pod novim imenom, fabrika je nastavila da se razvija, fokusirajući se na proizvodnju bicikala, poljoprivrednih mašina i metalnih proizvoda. Do 1945. godine, fabrika je proizvodila 7.000 metalnih kreveta, 1.200 bicikala i 2.000 poljoprivrednih mašina godišnje. Pogon livnice je 1947. godine preseljen u Sarajevo, ali je proizvodnja bicikala nastavila da raste i postala glavni simbol fabrike.

Nasleđe i Značaj

Fabrike Rothman i Partizan ostavile su dubok trag u industrijskoj i društvenoj istoriji Subotice. One su bile simbol inovativnosti, preduzetništva i otpornosti kroz različite istorijske epohe. Danas, njihova priča podseća na moć vizije i snagu zajedničkog rada, ostavljajući inspiraciju budućim generacijama.

Za detaljniju priču o istoriji fabrike Rothman i njenoj transformaciji u fabriku Partizan, posetite portal Stevana Mačkovića na sledećem linku 

Za još zanimljivih priča iz bogate istorije Subotice, posetite blogove Stevana Mačkovića, gde ćete pronaći mnoštvo fascinantnih detalja i događaja koji su oblikovali naš grad.

Izvor: stevanmackovic.wordpress.com

 

Pridružite se SUživo Viber zajednici klikom na ovaj  link