Aprilskim ratom 1941. godine dolazi do poraza, a potom i do okupacije Kraljevine Jugoslavije. Posle brzih nemačkih pobeda i Mađarska se pridružuje napadu na Jugoslaviju. Guverner Mađarske, Horti Mikloš (Horthy Miklós) 10. aprila 1941. godine izdaje naredbu vojsci da počne napad na Jugoslaviju, a dan kasnije mađarske trupe prelaze granicu.

Mađarske trupe, većinom iz sastava 14. pešadijske brigade pod komandom generala Stom Marcela (Stomm Marcel) ulaze 12. aprila 1941. godine u Suboticu. Dva dana kasnije pridružuju im se i snage Mađarske kraljevske policije. Pošto su jedinice jugoslovenske vojske već ranije napustile Bačku, do velikih borbi nije došlo, a jedino je bilo neorganizovanog otpora grupa i pojedinca. Odmah su počele racije, masovna hapšenja, interniranja i streljanja. Masovno javno streljanje izvršeno je pod zidinama Gradske kuće. Gradski službenik Stojanović Nemanja, streljan je 14. aprila, a kao mesto njegovog ubistva spominje se Gradska kuća.

 

Na fasadi Gradske kuće u Subotici i danas se mogu videti tragovi metaka nastali tokom streljanja nedužnih Subotičana za vreme okupacije.

 

 

Okupatori su Subotičane streljali nasumično, kao upozorenje ostalim  građanima šta će im se dogoditi ako se suprotstave fašističkoj ideologiji tadašnjeg režima. Kao upozorenje drugima, leševi streljanih sugrađana su danima ležala na mestu gde su streljani. Okupator je hteo da pokaže da će kazna streljanja biti jedina kazna čak i za najmanji prekršaj.

Malo Subotičana zna da na fasadi Gradske kuće postoje tragovi metaka i da su tamo bila mesta gde su streljani Subotičani. Na trećem spratu Gradske kuće nalazio se istražni zatvor.  Nakon mučenja, zatvorenike su prebacivali u zloglasnu subotičku Žutu kuću, a iz nje kasnije u druge koncentracione logore koji su se nalazili u  Mađarskoj i Nemačkoj. Današnji Istorijski arhiv Subotice koristi prostorije u kojima su četrdesetih godina prošlog veka bile smeštene zatvorske ćelije.Zatvorenici su bili mučeni u dvorišnom delu Gradske kuće.

Na fotografijama se vidi krznarska radnja Edvarda Krala, koji je unutar zidina Gradske kuće takođe bio žrtva troture okupatora, a prodavnica mu je od strane okupatora dok je trajalo njegovo mučenje bila opljačkana.

 

Gradska kuća je bila sedište najvažnijih institucija koja su upravljale gradom i u tim ratnim vremenima moralo se misliti na zaštitu od bombardovanja. Zbog toga su podrumske prostorije pretvorena u sklonište, a merenja i izrada nacrta plana urađene su po nalogu vojnih vlasti. Tokom rata u bombardovanjima iz vazduha nisu naneta oštećenja Gradskoj kući. Tokom 1943. godine izvršeno je renoviranje i popravka spoljne fasade i svih spoljnih prozora i kapija Gradske kuće. Radove na renoviranju fasade izvršio je Bašler Jožef (Basler József), građevinski preduzetnik iz Sombora, a za popravke i farbanje spoljnih prozora, izloga i kapija bio je zadužen subotički majstor Farkaš Janoš.

Čuveni vitraži subotičke Gradske kuće, skinuti po naredbi jugoslovenskih vlasti, ponovo su vraćeni na njihova mesta u svečanoj sali. Za očuvanje tih vitraža najzaslužniji je bio Pimisker Mikloš (Pimiszker Miklós), radnik na održavanju, koji ih je netaknute sačuvao i predao mađarskim vlastima, a zbog toga je pohvaljen i nagrađen. Na svoja mesta vraćene su i mermerne ploče postavljene u spomen na izgradnju Gradske kuće, a skinute od strane jugoslovenskih vlasti. Predlog da se one vrate dao je bivši gradonačelnik dr Biro Karolj (dr. Biró Károly), a u svojoj molbi naveo je i mesto čuvanja tih polomljenih ploča. Sastavljene i popravljene spomen-ploče vraćene su u vestibil Gradske kuće maja 1943. godine. Iste godine Subotica je slavila 200. godišnjicu od proglašenja za grad pod imenom Sent Marija. Proslava i svečana sednica gradske skupštine održana je 29. jula 1943. godine, na dan kada su članovi prvog magistrata položili zakletvu, a u okviru tih svečanosti otkrivena je spomen-ploča u čast kraljice Marije Terezije i prvog magistrata.

 

1944. godina 

Savezničko bombardovanje Subotice je u stvari već nagoveštavalo konačnu pobedu nad fašističkim državama. U avgustu 1944. formiran je Subotički partizanski odred, koji je posle manjih akcija i diverzija, 10. oktobra krenuo u oslobođenje Subotice. Zauzete su najvažnije zgrade u gradu, a odlučujući okršaj se odigrao kod železničke stanice, gde je smrtno ranjen komandant odreda Jovan Mikić Spartak. Sutradan, u tada već oslobođenoj Subotici, održana je sednica Narodnooslobodilačkog odbora na kome je za gradonačelnika izabran Lajčo Jaramazović i time je i formalno uspostavljena vlast jugoslovenske države.

 

Izvor: Stevan Mačković, historysubotica.wordpress.com

 

Pogledajte i ostale teme u vezi subotičke istorije klikom na sledeći link 

 

Pridružite se SUživo Viber zajednici klikom na ovaj link