Zahvaljujući Stevanu Mačkoviću  iz Istorijskog arhiva Subotice zavirili smo u građu subotičke arhive i tom prilikom smo u mogućnosti da saznamo priču o tri gradske kuće Subotice.

Stare gradske kuće svojom ulogom i izgledom obeležavale su istorijske epohe te predstavljaju predmet istraživanja za lokalnu istoriju svakog grada.

Služile su kao sedišta gradske vlasti i administracije (gradonačelnika, gradskog veća i njegovih kancelarija). Zgrade sa takvom namenom zauzimale su centralni položaj u gradu, u duhu vremena bile su moderne, impresivne, dominantne. Kao dokaz ekonomskog prosperiteta, stari gradovi posebnu su pažnju posvećivali gradnji gradskih kuća koje, neretko, predstavljaju izuzetna dela sa aspekta arhitekture i istorije umetnosti. Kao utelovljenje vlasti, bile su vekovima otuđene od stanovništva, koje ih je redovno doživljavalo sa strahopoštovanjem.

Istorija subotičkih gradskih kuća počinje sredinom XVIII veka kada Privilegijom komorske varoši, 1743. godine, Subotica stiče municipalnu samostalnost i dobija građansku samoupravu. U nedostatku odgovarajuće zgrade, prema istraživanjima subotičkog istoriografa Ištvana Ivanjija (Iványi István) sastanci Gradskog veća održavani su u kućama senatora, a malobrojna gradska administracija nalazila se u kući Ištvana Andorta (Ándort István). Takvo stanje ostalo je sve do 1751. godine, kada je sagrađena prva Gradska kuća na glavnom trgu Subotice, otprilike na istom mestu na kojem su kasnije podignute i druga i sadašnja. Glavna zgrada sagrađena je od cigala i čerpića, a imala je svega četiri prostorije: većnicu, opštu kancelariju, kancelariju poreznika i arhivu. Novi zatvor i u dvorištu kuhinja, ostava, ambar i dve štale dograđeni su 1754. godine.

Posle proglašenja Subotice slobodnim kraljevskim gradom, 1779. godine, Gradska kuća postaje tesna za sve veću administraciju pa je 1781/82. godine znatnije proširena i pri tom joj je promenjen i izgled. Postojećem objektu dodat je sprat, a fasada je ukrašena ranim baroknim elementima. Sliku te, modernizovane Gradske kuće, zajedno sa detaljnom panoramom Subotice s početka XIX veka, možemo videti na cehovskom pismu subotičkih tesara, koje je nastalo između 1815. i 1817. godine. Panorama grada je ugravirana u bakrorez i utisnuta je na pomenuto cehovsko pismo.

Porastom ekonomske moći vladajuće klase u Subotici sve je očiglednija tendencija za izgradnjom bogatijih i raskošnijih građevina. Gradovi se razvijaju takvom brzinom da je već 1828. godine Subotica sa 34.358 duša zauzela visoko, peto mesto po broju stanovnika u zemlji. Sukladno tome, usledio je i rast zaposlenih u političkoj vlasti i administraciji. Sve to, dovelo je do potrebe da se izgradi zgrada po novom ukusu, prilagođena naraslim potrebama grada. Već 1820. godine, Komisija sastavljena od: gradonačelnika, tri senatora, predsednika Zaklete opštine i gradskog građevinskog inspektora odgovornog za izgled unutrašnjosti grada, predložila je izgradnju nove gradske kuće.

Tek, nekoliko godina posle inicijative srušena je postojeća i na istom mestu, ali na većoj površini sagrađena nova, druga po redu gradska kuća u Subotici,1826-1828. godine. Podignuta je spratna, barokna zgrada sa tornjem kojeg su krasili zvono i sat. U tornju je bila smeštena i vatrogasna osmatračnica. Interesantno je ovde opet citirati Ištvana Ivanjija, koji u svojoj monografiji povodom otkrivanja Gradske kuće, 1828. godine, između ostalog, piše: “A,12. februara, povodom proslave rođendana kralja Franje, svečano je postavljen i blagoslovljen kamen temeljac – ili bolje rečeno završni kamen – za novu gradsku kuću, uz uobičajenu ceremoniju, misu, muziku, iluminaciju, transparente koji se odnose na Franju, topovsku paljbu, prigodne govore itd.. Zgradu i završni kamen blagoslovio je župnik Antun Šarčević. Završni kamen postavljen je na severozapadnom uglu zgrade, na mestu sadašnjeg Arhiva, a ispod njega su pohranjene, prema običaju, novčanice koje su tada bile u modi i spisak tadašnjih državnih dostojanstvenika i gradskih službenika.“

 

U vreme kapitalističkog razvoja, međutim, i ova građevina postaje prevaziđena. Godine 1892. Ivanji piše:“…na glavnom trgu grada najpoznatija zgrada je Gradska kuća…. Sama po sebi zgrada je dosta zgodna i skladna, ali je sada već pomalo niska i sa tornja se jedva pruža pogled na susedne ulice, gde već ima viših kuća….neke kancelarije je trebalo smestiti u privatne kuće…..“

Početkom veka su, između ostalog, i ovako govorili o gradskoj kući: „Niko nije žalio dobru staru hrpu kamenja kada se radilo o njenoj obnovi ili ponovnoj gradnji. To znači da zgrada nije bila pošteđena ni kao starina ni kao spomenik kulture, ukoliko joj je nedostajalo građevinske i ornamentalne lepote, a estetski aspekti očigledno su govorili više protiv nje nego u njenu korist.“ ( Gradska kuća – Subotica, Svečanost otvaranja 1912. godine, Priredio i izdao Henrik Braun, Veliki Varadin (Rumunija) 1912. godine – Városháza-Szabadka 1912-felavatásának ünnepére. Szerkesztette és kiadja Braun Henrik, Nagyvárad 1912.)

Izgradnja nove ili treće gradske kuće počela je 1908. godine. Pregovori o novoj gradskoj kući počeli su 1906. godine i u njima je glavnu ulogu imao Karolj Biro, gradonačelnik Subotice. Subotičani su navikli na staru gradsku kuću, koja je izgrađena 1827. godine i nisu se radovali njenom rušenju. Tadašnje novine pratile su događaje i bile su veoma kritične. Zbog izgradnje nove gradske kuće srušeno je i nekoliko zgrada pored stare gradske kuće.

Subotičani su i u vreme izgradnje bili kritični. U početku su videli samo visoke zidove, a pošto se mali tornjevi još nisu nazirali, učinilo im se da je ona suviše velika i nezgrapna. Naime, nova zgrada je 105,08 metara dugačka i 55,56 metara široka i zauzima teritoriju od 5.838 kvadratnih metara. Gradska kuća je sa svim svojim delovima izgrađena 1910. godine, ali je u potpunoj funkciji tek od 1912. godine, jer je tada završeno ukrašavanje enterijera. Na unutrašnjim zidovima je mnoštvo ornamentičkih ukrasa, sa slikama delatnosti lokalnog stanovništva i ukrasima simboličnog karaktera.

Projektanti gradske kuće su Marcel Komor i Deže Jakab. Njihov projekat je izabran između 10 drugih, koliko ih je stiglo na konkurs. Obojica su bili iskusni projektanti, a u Subotici su bili poznati i po sinagogi građenoj za neološku jevrejsku zajednicu. U gradskom veću mnogi su mislili da bi nova gradska kuće trebalo da bude u neobaroknom stilu, kao gest poštoavanja prema Mariji Tereziji (koja je gradu dodelila privilegije, 1779. godine). Ipak, odluka je bila da ona bude projektovana u stilu mađarske secesije. Rodonačelnik ovog stila je bio Eden Lehner, čiji su pratioci bili i Jakab i Komor. Secesija mađarskog tipa umnogome se razlikovala od zapadne varijante, jer je ona integrisala elemente narodnog građevinarstva. Stlizovane lale i izrezbareni elementi u drvetu podsećaju na narodne rukotvorevine. Ali, građevina je imala i karakter modernih zdanja, što se ogledalo na primer u virtuozno izrađenom ukrasnom ulazu od gvožđa i u keramičkim reljefima i kipovima pečujske fabrike Žolnai.

Najkarakterističniji deo gradske kuće, toranj visok 76 metara, nalik je tornju Upravne palate u Tirgu Murešu (Rumunija), koju su projektovali isti autori. Visoki toranj vremenom je postao zaštitni znak grada i nalazi se na najraznovrsnijim izdanjima koja govore o Subotici. Toranj je projektovan tako da je vidljiv iz svakog dela grada.

Vitražna stakla na kojima su važni likovi iz istorije Ugarske napravljena su u radionici proslavljenog vitražiste Mikše Rota. Tadašnji gradski predstavnici organizovali su izgradnju Gradske kuće tako da su subotički mali privrednici dobili posao u izgradnji.

Između 1918. i 1920. godine promenjena je vlast u Subotici. Ali je i nova upravljačka garnitura rukovodila gradom iz njenih prostorija. Zgrada je ostala simbolom vlasti. Štaviše, i sam regent Aleksandar Karađorđević prenoćio je dve noći u njoj, 26. i 27. jula 1919. godine.

Subotička Gradska kuća i u vreme Drugog svetskog rata bila je sedište lokalne vlasti. U isto vreme, okupacione vlasti su u njenim podrumima smestile najsavremenija vojna radio-tehnička postrojenja, koja su tu bila sigurna od savezničkih bombi, zbog odlične građevinske izrade.Po završetku rata, Gradska kuća ponovo je centar lokalne samouprave; u prizemlju privrednici i zanatlije otvaraju radnje i lokale; a u njene prostorije po prvi put su smeštene ustanove kulture, među njima i Istorijski arhiv Subotica, čije je sedište ostalo tu do današnjeg dana.

Prostori u Gradskoj kući i oko nje predstavljaju poprište brojnih društveno-političkih događaja. Ispred njenih fasada Subotičani: slave završetak Drugog svetskog rata, dočekuju Josipa Broza Tita i druge ugledne goste našeg grada, poručuju ’’istorijsko ne’’ čelnicima Kominterne i Staljinu; u njenim salama posmatraju predstave, koncerte, organizjuju stručne seminare, sportske i kulturno-obrazovne manifestacije. Prostori na trgovima koji dodiruju gradsku kuću nezaobilazan su detalj života naših sugrađana.

Značajan datum u životu najpoznatije subotičke građevine, koja je smeštna na adresi Trg slobode 1, je 15. oktobar 1966. godine, kada je subotička Gradska kuća proglašena SPOMENIKOM KULTURE, aktom Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture, sa sedištem u Novom Sadu.

Prostori Gradske kuće izvesno vreme bili su poznati i kao Dom kulture. U to vreme administaracija je svoju delatnost obavljala u Novoj gradskoj kući. Međutim, nedostatak novca, reprezentativnost objekta i centralno mesto u gradu ’’vratili’’ su gradsku upravu pod svodove građevine koja je simbol grada na severu Bačke.

Pridružite se SUživo Viber zajednici klikom na ovaj link

Izvor: historysubotica.wordpress.com