Više od 1.700 radnika, oko pola miliona tona veštačkog đubriva godišnje i istorija duža od jednog veka. Subotička Zorka bila je fabrika od koje su živele generacije porodica i čiji je značaj daleko prevazilazio granice grada. Danas se njeni nekadašnji radnici okupljaju na prostoru na kojem su nekada stajali pogoni.
Za mnoge Subotičane, prostor iza Dudove šume i dalje je vezan za jedno ime — Zorka. Iza tog imena krije se priča o razvoju hemijske industrije, hiljadama radnih mesta, velikim ambicijama i dugom propadanju koje se završilo zatvaranjem i rušenjem fabrike.
Priča je počela 15. aprila 1904. godine, kada je osnovana fabrika „Klotild“, filijala istoimenog preduzeća iz Budimpešte. Subotica tada nije bila jedini kandidat: razmatrani su i Sombor i Baja. Gradske vlasti privukle su investitora ustupanjem 17 jutara zemljišta pored Halaškog puta, između železničkih pruga za Baju i Sombor.
Osnivanje fabrike i početak proizvodnje nisu bili iste godine. Pogon za proizvodnju sumporne kiseline proradio je 1906. Prema istraživanju istoričara Stevana Mačkovića, objavljenom na sajtu Istorijskog arhiva Subotice, mogao je da proizvodi oko 30.000 tona slabe sumporne kiseline godišnje. Ona je korišćena za proizvodnju superfosfata, mineralnog đubriva. Modernizacija 1912. dodatno je ubrzala razvoj fabrike.
Ime Zorka pojavljuje se nakon Prvog svetskog rata. Godine 1920. osnovano je Prvo jugoslovensko društvo za hemijsku industriju na deonice, sa sedištem u Zagrebu, koje je preuzelo subotičku fabriku. Prema istorijskoj publikaciji kompanije Elixir Zorka, ime je povezano sa kneginjom Zorkom Karađorđević i pešadijskim pukom „Kneginja Zorka“, koji je učestvovao u oslobođenju Subotice 1918. godine.
Između dva svetska rata Zorka je proizvodila superfosfat, sumpornu kiselinu, plavi kamen, glauberovu i gorku so. Njeni proizvodi služili su poljoprivredi i industriji, a deo proizvodnje odlazio je u izvoz. Mačković je navodi kao jedinu fabriku teške hemijske industrije u tadašnjoj Vojvodini.
Subotička fabrika bila je i preteča poznate šabačke Zorke. Tokom tridesetih godina planirano je preseljenje dela postrojenja u Šabac i izgradnja novih kapaciteta. Pogon za proizvodnju plavog kamena premešten je 1938. godine. Na izbor nove lokacije uticali su povoljniji uslovi za proizvodnju i transport, ali i tadašnja državna strategija da se važna industrijska postrojenja udalje od granice.
Najveći zamah subotička Zorka dostigla je tokom sedamdesetih i prve polovine osamdesetih godina. Izveštaji o njenoj istoriji navode više od 1.700 zaposlenih i oko 500.000 tona veštačkog đubriva godišnje. To je bio obim proizvodnje namenjen mnogo širem tržištu od Subotice. U okviru Zorke razvijena je i subotička Azotara: odluka o njenoj izgradnji doneta je 1977, a probna proizvodnja počela je 1986/87. godine. Kasnije se osamostalila.
Za zaposlene je fabrički krug predstavljao i veliki deo svakodnevnog života. Prema sećanjima radnika, Zorka je imala ambulantu, sportsku salu, kuglanu i bioskop, a posedovala je i odmaralište na Krku. Zato se na njihovim okupljanjima, uz priče o proizvodnji, stalno vraćaju uspomene na druženje i osećaj pripadnosti kolektivu.
Propadanje je počelo početkom devedesetih. Kriza hemijske industrije i tržišta pratila je sve slabiji rad pogona, dok pokušaji organizacionih promena nisu uspeli da obezbede oporavak. Kraj je dolazio postepeno. Zvanična evidencija Ministarstva privrede pokazuje da je stečaj matičnog preduzeća „Zorka“ HI pokrenut 19. januara 2001, a bankrot evidentiran 2005. godine. Pogoni su konačno zatvoreni 2006, kada je, prema svedočenjima bivših zaposlenih, oko 600 ljudi ostalo bez posla.
Posle više neuspešnih pokušaja prodaje, kompleks je preuzela „Viktorija grupa“. U februaru 2010. objavljeno je da je kupac dobio oko 55 hektara zemljišta i 110.000 kvadratnih metara pokrivenog prostora. Novi vlasnik saopštio je da ne planira obnavljanje proizvodnje, navodeći ekonomske i ekološke prepreke, loše stanje objekata i prethodno rasprodatu opremu. Tokom 2010. rušenje hala već je bilo u toku.
Uz radna mesta i industrijsko nasleđe, Zorka je ostavila i teško ekološko nasleđe. Studija o kojoj je javnost obaveštena 2011. utvrdila je značajno zagađenje zemljišta i podzemnih voda na pojedinim delovima lokacije. To je deo njene istorije koji mora da stoji uz priču o nekadašnjoj snazi fabrike.
Bivši radnici i danas traže spomen-obeležje koje bi sačuvalo uspomenu na Zorku i ljude koji su u njoj radili. Na okupljanju u aprilu 2026. ponovo su podsetili da je kroz fabriku, prema njihovim navodima, tokom njenog postojanja prošlo više od 22.000 radnika. Hale su nestale, ali za njihove porodice Zorka ostaje deo lične istorije — i deo Subotice koji zaslužuje da bude zapamćen.
0 komentara
Uključite se u razgovor